ANKARA AHİLERİ

Ankara kültürü ve zanaatinin gelişmesinde çok önemli bir yere sahip olan “Ankara Ahileri” üzerine…

YAZI: MURAT TOPRAK

ADALET
Ahî Evran, Letaifu’l Giyasiyye adlı eserinde, “Allah dünyayı beş şeyle tezyin etti,” der. Bunlar âlimlerin ilmi, idarecilerin adaleti, abitlerin (inananların) ibadetleri, tüccarın güvenilirliği ve dervişlerin tevekkülü…

Âlimin ilmi, gönül iklimlerini ısıtan, katı kalpleri yumuşatan, Çağı’nın insanlarını aydınlattığı gibi çağlar ötesine de adını yazdıran fikir ve düşünce neferleridir.

Hizmet yolunda harcanan ömürler büyük bir sabır, gönüllü bir teslimiyet ve sağlam bir şuur neticesinde başarıya ulaştığı gibi hezimete uğradığına da bu uğurda canlar verildiğine de tarihin tozlu saflarına baktığımızda şahit oluyoruz.

İdarecilerin adalet salahiyeti, toplumun geleceği için can damarı mahiyetinde. Adil idarecilerin yönettiği düzen dil, din, ırk fark etmeksizin haklıya hakkının verildiği, haksızın cezasını gördüğü, zorbaların sindiği, huzurun sağlandığı bir yönetimdir.

Böyle yönetimde abitler, ibadetlerini gönül rahatlığıyla yapar. Saygısızlık ve sevgisizlik azalır. Tüccar helale haram karıştırmaz. Dervişler derya deniz aşıp rahimi rahmanı tebliğ edip hakkı niyaz eder.

Makam ve mevki sahibi iken mütevazı olmak,

Güçlü ve kuvvetli olunca affetmek,

İkramda ve iyilikte bulununca başa kalkmamak,

Ahilik fütüvvet icazetnamesi, bu ilkeleriyle “Ya Hak” diyerek başlıyor.

FÜTÜVVET 

Fütüvvet, tasavvufta bir akım, dinî ve mesleki birlik, esnaf teşkilatı veya Anadolu’da 13. yüzyıldan bu yana görülen örgütlenmiş zanaatçılar ve esnaf birliklerine verilen isim olarak karşımıza çıkıyor.

Fütüvvetname ise bu kavramı ele alan eserler ile fütüvvet ve Ahi teşkilatlarının mesleki yönetmeliği şeklinde kaleme alınmış eserlerin ortak adı. Arapça, Farsça ve Türkçede pek çok fütüvvetname örneği var.

İsim	Yazar	Tarih	Dil	Tür
Kitâbü’l-Fütüvve	Muhammed b. Hüseyin es-Sülemî	11. Yüzyıl	Arapça
Fütüvvetname	Hâce Abdullah-ı Ensârî	11. Yüzyıl	Arapça
Kabusnâme’nin Civanmerdi başlıklı 40. Bölümü	Keykavus bin İskender	1082	Arapça
Fütüvvetname	Hâce Abdullah-ı Ensâr	1089	Arapça
Risâletü’l-fütüvve	Sühreverdi	12. yüzyıl	Farsça
Tuĥfetü’l-veśâyâ	Harputlu Nakkaş İlyasoğlu Ahmed	13. yüzyıl	Arapça
Burgazi Fütüvvetnamesi (Çobanoğllu Fütüvvetnamesi)	Yahya bin Halil bin Çoban el- Burgazi	13. yüzyıl	Türkçe
Fütühname	Müellifi bilinmiyor	13. yüzyıl	Türkçe	Manzum
Alâ-ül-Devle-i Semnanî	13. yüzyıl	Farsça
Fütüvvetname	Şeyh Eşref Bin Ahmed	14. yüzyıl sonu	Türkçe	Manzum
Fütüvvetname	Şeyh Seyyid Gaybî oğlu Şeyh Seyyid Huseyn	15. yüzyıl	Türkçe
Miftahü’d-Dekâik fî Beyâni’l-Fütüvve ve’l-Hakâik (Fütüvvetnâme-i Kebîr)	Razavi	1524	Türkçe	Manzum
Fütüvvetname	Esrar Dede	1796	Türkçe	Manzum

 

Yahya bin Halil bin Çoban el-Burgazî, şimdiki bilgilerimize göre en eski Türkçe fütüvvetnamenin müellifi olarak biliniyor. Bu eser Türkçe olması nedeniyle önem taşıyor. Burgazi’nin yirmili yaşlarına kadar okuma yazma bilmeyen cahil bir kişi iken âlimlere ve ilime duyduğu aşk ile yanan biri olduğunu, yazdığı eserlerden öğreniyoruz. (Antalyalı Hoca Salahüddin mektebinde ders okumuş. Burada okumayı ve yazmayı üç aydan kısa bir zamanda öğrenmiş, bu duruma cümle halk ve üstadı hayran kalmışlar. Frenklerden birkaç kitap satın almış ve fütüvvet hakkında bir kitap yazmaya karar vermiştir.) (Gölpınarlı)

Yahya bin Halil bin Çoban el-Burgazî eserini Türkçe yazma sebebini de şöyle ifade ediyor: “Türk dilince yazduguma sebeb ol oldı ki Rum halkı ekser Türk diline mensubdur biz dahı Türk ıstılahı üzerine yazduk ta ki ekser halayık andan müstefid olalar.”

ŞECERE-NAME
Ahî şecere-nâmelerini Fütüvvet-namelerden ayıran özellik ise Şecere-namelerin hangi meslek grubu için yazıldığı ve o meslek gurubunun bütün kaidelerini anlatan belge niteliğindedir. Ahî şecere-nâmesi Ahi’nin diploması yerine geçmekteydi.

Şecere-nâmelerde ise daha çok Ahi’nin işlediği suçlar ve bunların cezaları ele alınıyor. Fütüvvet-nâmelerde ise Ahi’nin uyması gereken ahlâkî kurullar, erkân ve âdâb ele alınmış durumda. Bununla ilgili olarak, Ahî Sinan Türkçe Şecere-nâmesi’ndeki şu ibareler bunu gösteriyor:

“On beş yıllık kalfa, serkeşlik edecek olursa doksan dokuz değnek (ta’zîr-i hakîkat) vurulup, bin bir akçe cerîme alınır ve ocaktan uzaklaştırılır. Sonra boynuna makremesin takup, boğazına takup, peştemali ve peştemalinde helvasın koyup, tekke kapusuna kurban asup, yüz sürecek olur ise, erenler huzurunda afv oluna.” (Ahî Şecere-nâmelerinin Tarihî Temeli ve Yazılış Sebepleri, Mehmet Ali Hacıgökmen)

Ahi Evran Veli
Ahi Evran Veli, debbağların (dericilerin) Türkmen pîr ve şeyhi, 32 çeşit esnaf ve sanatkârın lideri olarak biliniyor. Ahilik teşkilatı öyle gelişigüzel kurulmuş bir esnaf örgütlenmesi değil. Altında derin felsefe barındıran ve sosyal yaşama yansımayan Ahiliğin hiçbir zaman kabul görülmediği şecere-namelerde ısrarla üzerinde durulan bir konudur.

Usta-çırak ilişkisi olmadan Ahiliğin vücut bulmayacağını, kural ve kaide olmadan Ahilik düşüncesinin hayatta kalmayacağını ısrarla vurgulamak istiyorum.

Ahî Evren Şeyh Nasîrüddîn Mahmûd ve Evhadüddîn-i Kirmânî’nin fikirleri doğrultusunda tarih boyunca Anadolu’da Ahî işyerlerinin yönetmelikleri olan Ahî Şecere-nâmeleri meydana getirilmiş. Her insanın bir soyu, nesli var ise bir mesleğinde şerefli bir tarihi el alınan, el verilen şahsiyetlerin ışığında yol haritası konulmuştur.

Yalnız Ahî teşkilâtı içinde, Ahî Evren’in kayınpederi Evhadüddîn-i Kirmânî’nin meslekî intisapla ilgili menkıbesi anlatılıyor. Ahîlik geleneğinde sanat erbabı olan Ahînin mesleğini kimden öğrendiği (el aldığı) ve meslek intisabı hangi pirlere dayandığı büyük önem taşıyor.

Meslekî intisabı olmayan sanatkârların sanatında kutsiyet ve bereket olmayacağına inanılıyor. Onun için her sanat mesleği bir ulu kişiye dayandırılıyor.

Ahî Evren’in şeyhi Evhadüddîn-i Kirmânî’nin Malatya’daki halifesi Şeyh Fahruddîn Hasan, bir zaviye yaptırmış, zaviyeye su temin etmek için de bir kuyu inşa ettirmiş. Evhadüddîn-i Kirmânî kuyuyu görünce çok beğenmiş, kuyuyu yapan ustaya bu sanatı kimden öğrendiğini sormuş.

Usta ise bu sanatı, kendi kendine icat ettiğini ifade edince, Şeyh Evhadüddîn-i Kirmânî hemen kuyuyu doldurtmuş. Kendisine bu davranışın sebebi sorulunca “bir usta mesleğini, ustasından öğrenmemişse, yani intisabı yoksa meydana getirdiği eserde kutsiyet ve haysiyet olamaz” buyurmuştur.

Bu zihniyet, tarih boyunca Ahîler arasında geçerli olmuş. Bu itibarla Ahîler meslekî intisaplarını belirtme ihtiyacını duymuşlar. (Ahî Şecere-nâmelerinin Tarihî Temeli ve Yazılış Sebepleri, Yrd. Doç. Dr. Mehmet Ali Hacıgökmen, Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Öğretim Üyesi)

ANKARA AHİ CUMHURİYETİ
Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşunda Ahilerin varlığı ve hizmetleri tartışılmaz bir gerçek. Ahi Evran Veli’nin kurduğu bu yapı, Osman Bey Gazi’nin kayınbabası Şeyh Edebali’nin de bir Ahi olması, kurulan devletin içinde Ahileri mihenk taşı durumuna getirmiştir.

Bir kentin kurumlarını layıkıyla teşkilatlandıran şehir asayişinden, pazar alanına, esnaf düzeninden, fakir fukaranın ihtiyaçlarının karşılanmasına kadar geniş bir coğrafyaya yayılan Ahilik devletin olmadığı yerde de devlet olma özelliğinde yapılanan kadim bir teşkilattır.

Ankara Ahi Cumhuriyeti de bu noktada mühim bir konudur. Yerli ve yabancı birçok araştırmacının ilgilendiği bilgi ve belgelerin yok denecek kadar az olması sebebiyle hiçbir araştırmacı kesin bir hüküm vermemiştir. Arş. Gör. Celal Metin’in “Ankara’da Ahiler Yönetimi” makalesindeki şu sözler önemlidir:

“Meseleye ilk yaklaşan ve konu hakkında ilk ciddi çalışmayı yapan Ahmed Tevhid’dir. Onun ‘Ankara Ahiler Hükümeti’ ve ‘Ankara’da Basılmış Paralar’ adlı çalışmalarında Ankara’da bir Ahiler yönetimi olduğu, “zan-ı acizaneme göre Ankara şehri idareyi dâhiliyesi ahilerin yâdlarında idi.” ifadesiyle bir kanaat olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bir başka yerde Ahmed Tevhid, “…Ahiler hükümetinin tarz-ı idaresi ne vechile idi? Şayan-ı tefehhüs ve tetkik olan bu mesele hakkında erbabı vukufun diriğ-i himmet etmeleri ve malumatlarını neşr eylemeleri niyaz olunur” diyerek kendisinin de Ahiler yönetiminin ayrıntılarına inemediğini, dahası bu konuda söylenecek fazla bir bilgiye sahip olmadığını belirterek, bu konuda bilgi sahibi olanlara çağrıda bulunarak ellerindeki bilgileri yayınlamalarını istemektedir.

İkdam’da Ahmed Refik imzası ile çıkan “Ankara Ahilerine Dair” adlı bir makalede “Ahiler hükümet etmezlerdi, bununla beraber hükümdarın bulunmadığı yerlerde hâkim onlardı. Ankara’da da hükümdar bulunmadığı için memleket ahilerin ellerinde idi. Ahilerin saltanatla alakaları yoktu; bu sebepten, Selçuki devletinin hâkimiyet ve inkırazı, Ahilik üzerinde hiçbir tesir icra edememişti. Ankara, Selçukilerin inkırazından sonra, İlhanilerin eline geçtiği zaman, Ahilik Ankara’da yine hâkimdi…” denilmekte ve Ahilerin zorunlu olarak yönetim boşluklarında yönetimi üstlendiklerini kabul etmektedir.

Refik, bir tür cumhuriyetten çok o döneme özgü bir hâkimin bulunduğu kale-şehir devletçiğine gönderme yapıyor. Açıkça Refik, Ahilerin bu dönemde Ankara’nın hâkimi olduğunu kabul ediyor.

Ankara Ahi Cumhur Reisleri ise şöyle:

1.Ahi Hüsamettin I. Hüseyin Efendi (1290 – 1296)

2.Ahi Şerafettin Mehmed Efendi (1296 – 1332)

3.Ahi II. Hüseyin Efendi (1332 – 1354)

Ahilik ve Ahi babalar Anadolu Selçuklularının son döneminde ve Osmanlının kuruluşunda büyük faaliyetleri olmuş. Ahilerin saltanat heveslisi bir yapılanma değil, aksine muhafaza ve müdafaa esasıyla hareket eden, ehil görmediği hiçbir devlete ve beyliğe giriş izni tanımayan Ankara Şehrini Gazi Hünkâr Murad-ı Hüdavendigar’a teslim etmesinden anlıyoruz.

Teslimiyetten kasıt, Ahilik hükmünün gereği, işi ehline vermek Ahi medreselerinde talebe seçimine, pazarda esnaflık edecek kişinin hak ruhsatına, asayişi sağlayacak Ahi alp ve gazinin vakur duruşuna kadar esaslara dayanan hak edene hakkının teslim edilmesidir.

Ahi Evran Veli’nin şu sözü ise konuyu tamamıyla kapsayan bir anlayıştır:

“Hak ile sabır dileyip, bize gelen bizdendir. 

Akıl ve ahlâk ile çalışıp, bizi geçen bizdendir.”

 Babası Orhan Gazi ile aynı dönemde vefat ettiği söylenen Osmanoğlu Gazi Süleyman Paşa, (Rumeli Fâtihi olan Velîahd-Şehzâde), Ankara’yı 1354’te fethetmiş, Osmanlı Devleti’ne bağlamıştır. Bir ara Ankara, Karamanoğulları’nın eline geçmiştir. Tam anlamıyla bir yönetim kurulamamış, Ahiler şehrin yönetiminde söz sahibi olmaya devam etmişlerdir.

Yeni Türkiye Yayınları’nın 1999’da yayınlanan 12 ciltlik Osmanlı Tarihi’nin 12.cildinin “Hanedan” bölümünde Sultan 1. Murad ile ilgili şöyle ifade edilir:

“Babası Orhan Gazi’nin 1362 yılında vefat etmesi üzerine dönemin siyasette etkili gruplarından Ahilerin kararı ile kendisi de bir Ahi olan Sultan 1.Murad, 36-37 yaşlarında Hükümdar ilan edilmiştir. Anadolu işlerine ağırlık veren I. Sultan Murad, Ankara’yı 1362 yılında kesin şekilde almıştır. Ertesi yıl Sivas Hükümdarının Ankara’yı ele geçirme planları sonuçsuz kalınca Ankara kenti Osmanlı Hükümdarlığına bağlanmış, ta ki ‘Türkiye Devleti’nin başkenti Ankara’dır.’ şeklindeki bir maddelik kanun teklifi kabul edilmesine (13 Ekim 1923) kadar. Kanunun yürürlüğe girmesiyle Ankara, yeni Türk devletinin başkenti olmuştur.”

Tarihçi Neşri, Ankara’nın teslim edilişini şöyle belirtiyor:

“O zaman Ankara Kalesi Ahilerin elinde idi. Sultan Murad Gazi yaklaşınca, Ahiler onu istikbal ederek, kaleyi teslim ettiler. Sultan Murad Gazi kente girdiği zaman Ahiler üzerine akçalar saçtılar. Kullar o akçaları yağmalaştılar.”

DEMOKRASİ
Ankara Ahilerinin sosyal yaşamı tesis etmeleri, sınıf farkını ortadan kaldırıp sosyal adaleti yaşama geçirmeleri demokratik bir sisteme dayanan anlayıştır. Halk üreticidir. Herkesin bir vazifesi vardır. Ürünler Ahi Babalara teslim edilir. Ahiler ürünlere değer biçerek toplu halde satarlar. Ahi işçiler eşit düzeyde kazandırılır.

Hak ve adalet ilkesine riayet edilir. Fütüvvetname ilkelerine göre yönetilir. Ahiler döneminde Ankara’da Seyfettin Medresesi kurulmuş ve Cumhuriyet denilince akla Monarşiden oligarşiye cumhuriyetin birleşimi bir demokrasiye, daha da sonraları otokratik bir İmparatorluğa dönüşen Roma geliyor.

1789’da başlayan Fransız İhtilali ile krallık lağvedilip, 21 Eylül 1792’de cumhuriyet ilan edilmesi ile şiarının özgürlük, eşitlik, kardeşlik olduğu kabul ediliyor. Ancak ismi kardeşlik olan Ahilik yönetiminin tesis ettiği sisteme isim bulmakta zorlanıyoruz.

Yılmaz Öztuna’ya göre Ankara’da gücü ellerine geçiren Ahiler, 1290-1354 yılları arasında bir Cumhuriyet idaresi kurmuşlar. Değerli yazarın sözüne sonuna kadar katıldığımı ifade etmek isterim.

1912 yılında loncalar tamamen ortadan kaldırılışına kadar Ankara Ahileri hizmetlerine devam etmişler. İktisadi, mimari ve sanat ve zanaat alanında durmadan çalışmışlar. Ankara’nın bir sanayi kentine dönüşmesinde Ahilerin hizmetleri çok fazladır.

Ahi Şerafettin Camii, Ahi Yakup Mescidi, Ahi Tuğra ve Hacı İvaz Mescitleri, Saraç Sinan Mescidi Ahi Elvan Camii… Ahi debbağlarının ibadet ettikleri Tabakhane Camii son dönemlerine kadar Ahiler bu caminin odalarını kullanmışlardır. Ankara’da kırk dolaylarında debbağhanenin Bentderesi semtinde mevcut olduğu biliniyor.

Ankara Beyefendisi değerli Hocam Dericizade Faruk Küçük’ün hem debbağlık mesleğinin anılarını hem de Ahilik felsefesinin kaidelerini yediden yetmişe öğretme ve anlatma çabalarını gördükçe Ankara Ahiliğinin halen yaşadığı ve yaşatılmaya devam edildiği kanaatindeyim.

Gelen gelsin saadetle, giden gitsin selâmetle…

 Kaynakça

• AHÎ ŞECERE-NÂMELERİNİN TARİHÎ TEMELİ VE YAZILIŞ SEBEPLERİ Mehmet Ali HACIGÖKMEN Yrd. Doç. Dr., Selçuk Ü. Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi)
• ( AHÎ ŞECERE-NÂMELERİNİN TARİHÎ TEMELİ VE YAZILIŞ SEBEPLERİ Mehmet Ali HACIGÖKMEN)
• Yahya bin Halil bin Çoban el-Burgazî Fütüvvetnamesi
• . İkdam’da Ahmed Refik imzası ile çıkan “Ankara Ahilerine Dair Makale
• Yeni Türkiye Yayınlarının 1999’ da yayınlanan 12 ciltlik Osmanlı tarihinin 12.cildinin Hanedan bölümü
• “Ankara Ahiler Hükümeti” ve “Ankara’da Basılmış Paralar” adlı çalışmaları Ahmet Tevhid
• Aşıkpaşazade Tarihi
• Aşıkpaşa Tarihi
• Yılmaz Öztuna
• Arş. Gör. Celal Metinin’’ Ankara’da Ahiler Yönetimi’
• Tarihçi Neşri
• Ahî Evran, Letaifu’l Giyasiyye
• (Ajandakolik Kültür Sanat Dergisi Murat Toprak)
• Abdülbaki Gölpınarlı
• Baki ÖZ