ÇOCUKLAR İÇİN DEMOKRASİ: “İSKENDER” HAKKINDA YAZAR FERDINAND VON SHIRACH İLE SÖYLEŞİ

Fotoğraf: Julia Sellman Çeviri: Olcay Mağden

Yıllarca ceza mahkemelerindeki en karanlık insanlık trajedilerini, suçun ve vicdanın anatomisini soğukkanlılıkla yazan ünlü hukukçu Ferdinand von Schirach, bu kez karşımıza ezber bozan bir sürprizle çıkıyor. Başarılı yazar, kariyerinde ilk defa çocuklar için kaleme aldığı yeni kitabı İskender (Alexander) ile radikal bir dönemece imza atıyor. Schirach ile adalet ve demokrasi gibi büyük kavramları bir çocuğun önyargısız gözünden masaya yatırdığı yepyeni edebi yolculuğunu ve yazarlık serüvenindeki bu heyecan verici ilk adımı konuştuk.

SÖYLEŞİ: NİLÜFER TÜRKOĞLU
nilufer@ajandakolik.com

Uzun yıllardır yetişkinler için suç, hukuk, adalet, insan onuru ve ahlak gibi ciddi konularda yazıyorsunuz. Çocuk kitabı yazmaya sizi teşvik eden neydi?
30 yıldan fazla bir süre önce, yaz tatilimi Positano yakınlarında, denize nazır eski bir evde yaşayan arkadaşlarımın yanında geçiriyordum. O sırada 11 yaşında olan oğullarının vaftiz babasıydım. Bir öğleden sonra Napoli’deki görkemli, toprak sarısı arkeoloji müzesini ziyaret ettik. Vaftiz oğlum Farnese Koleksiyonu ve Mısır kazılarıyla pek ilgilenmedi ama Pompeii’de bulunan Büyük İskender mozaiğini görünce adeta büyülendi. Ona İskender’in Pers Kralı III. Darius’a karşı savaşından ve 150 yıl önce Hellespont’ta (bugünkü adıyla Çanakkale Boğazı’nda) deniz çok dalgalı olduğu ve köprüleri yıktığı için denizi kırbaçlatan Kral Serhas’tan bahsettim.

Ama vaftiz oğlum özellikle İskender’in büyük atı Bukefalos’la ilgilenmişe benziyordu. Mozaiğe bakarak atın yelelerinin İskender’in saçlarına benzediğini ve biraz üzgün göründüğünü söyledi. Oysa ben bunu daha önce hiç fark etmemiştim. Çocuklar dünyayı yetişkinlerden tamamen farklı görebiliyorlar.

O yaz tatilinde birlikte çıktığımız birçok gezide vaftiz oğluma Kalisteli İskender’in hikâyelerini anlattım. Kendisi artık yetişkin bir adam. New York’ta yaşıyor ve orada harika bir kadınla evli; on yaşında bir kızları var. Bir yıl önce hepimiz Amalfi kıyısındaki o eski evde düzenlenen bir aile toplantısında buluştuk. Benden, 30 yıl önce kendisine anlattığım İskender hikâyelerini yazmamı istedi. Anlattıklarımı hiç unutmadığını ve kızına okumak istediğini söyledi. “Belki de,” dedi, “İskender’in Kaliste şehri için koyduğu yasaları bugün yeniden hatırlamak gerekiyor.

Demokrasi bir çocuk için zor ve soyut bir kavram olabilir. Bu fikri basitleştirmeden anlaşılır hâle getirmeyi nasıl başardınız?
Aslında mesele anlatılanları mümkün olduğunca basit ve açık bir şekilde söylemek ya da yazmaktan ibaret. Elbette bir çocuk kitabı için bu daha da geçerli. Çocuklar bir şeyi anlamadıklarında bunu hemen söylerler. Bu da yazarı eğitir.

Filozof Martin Heidegger şöyle diyordu: “Kendini anlaşılır kılmak, felsefe için intihar demektir.” Ama bence bu doğru değil. Bir şey sırf karmaşık diye onun değerli olduğunu söyleyemeyiz. Aslında en basit olan en zor olandır. Ve çoğu zaman da en güzeli budur.

İskender, on yaş ve üzeri çocuklara hitap ediyor. Sizce çocukların demokrasiyle küçük yaşta tanışması neden önemli?
Dünyanın her yerinde demokrasiler gerileme sürecinde. Artık otokrasinin demokrasiye kıyasla daha başarılı bir model olup olmadığı sorusu revaçta. Günümüzde anlaşmalar, güçlünün hakkı, sömürü, şantaj ve her şeyden önce para çok daha fazla önem kazanmış gibi görünüyor.

Hümanist düşüncenin başarısızlığa uğradığı, artık gerçeklikten uzak ve çağın gerisinde kaldığı söyleniyor. Bambaşka şeylerin önemli olduğu düşünülüyor. Oysa gerçek bunun tam tersi. Başpiskopos Desmond Tutu, 1995 yılında parçalanmış ülkeyi birleştirmeyi amaçlayan Güney Afrika Hakikat Komisyonu’nun başkanı olduğunda şöyle demişti: “İnsan, başka insanlar sayesinde insandır.” Bertrand Russell 1955 yılında şöyle yazmıştı: “İnsan olduğunuzu hatırlayın ve geri kalan her şeyi unutun.” Geri kalan her şeyden kastı, insanlık için alınmış bir kararın önünde duran her şeydir. Bu milliyetçi bir ideoloji uğruna yürütülen bir savaş, Tanrı adına uygulanan bir baskı ya da otokratların ürettiği sayısız kötülükten herhangi biri olabilir.

Albert Einstein’ın ölümünden hemen önce imzaladığı manifestoda şöyle diyordu: Devletlerin yönetimlerini değerlendirmek için tek bir ölçüt vardır: İnsanların nerede daha iyi yaşadığı. Bu da bizi demokrasinin açık ara en başarılı model olduğu gerçeğine ulaştırır. Bu nedenle çocukların da bunu daha küçük yaşta kavramaları bugün her zamankinden daha önemlidir.

İskender’i yazarken hiç “Bir çocuk bunu nasıl anlayacak?” diye düşündünüz mü? Yazarken genç bir okurun bakış açısını nasıl göz önünde bulundurdunuz?
Çocuklar, her şeyi anlarlar, yeter ki onlara açıklayın.

Mizah ve illüstrasyonlar yetişkinler için kaleme aldığınız kitapların çok daha ölçülü üslubundan oldukça farklı bir atmosfer yaratıyor. Çocuklar için yazmak sizin için nasıl bir deneyimdi? En zorlayıcı tarafı neydi; sizi daha özgür mü hissettirdi, yoksa tam tersine daha fazla mı zorladı?
Büyük bir keyif aldım. Çocuklar çok eleştireldir. Bir hikâye onlara tam olarak doğru gelmezse, ilgilerini hemen kaybederler.

Çocuklar bugün haberler ve sosyal medya aracılığıyla demokrasi, savaş, göç, ayrımcılık ve özgürlük gibi kavramlarla ve konularla giderek daha küçük yaşlarda karşılaşıyorlar. Sizce yetişkinlerin çocuklara bu tür karmaşık konuları açıklarken sorumluluğu nedir?
Bu hepimizin ortak sorumluluğu. Her zaman öyle görünmese de, içinde yaşadığımız dünyanın nasıl bir yer olacağını belirleyenler yalnızca biziz. Her birimiz. Tam da bu nedenle hümanizme güvenmeliyiz ve son derece basit bir şekilde birbirimize karşı biraz daha nazik olmalıyız. İşte İskender de tam olarak bu fikre dayanıyor. Ayrıca sosyal medyaya karşı şimdiye kadar olduğumuzdan çok daha dikkatli olmamız gerekiyor. İspanya 16 yaşın altındakilerin sosyal medyaya erişimini yasaklamak istiyor. İspanya Başbakanı, diğer Avrupa ülkelerini de benzer önlemler almaya çağırıyor. Avustralya böyle bir yasağı zaten yürürlüğe koydu. TikTok, Çinli ByteDance şirketine ait. Platformda yanlış bilgiler yayılıyor, çocukların korunmasına ilişkin kurallar ihlal ediliyor, uyuşturucu kullanımı hafife alınıyor, veri koruma yasaları göz ardı ediliyor ve Çin hükümetinin çıkarları doğrultusunda olmayan siyasi içerikler derhal siliniyor. TikTok kişiselleştirilmiş içerikler ve videoların kesintisiz oynatılması yoluyla bağımlılık yaratıyor. Facebook, X ve diğer tüm platformlar da TikTok’tan daha masum sayılmaz. Almanya’daki son Federal Meclis seçimlerinde ilk kez oy kullanan seçmenlerin çoğu, siyasi bilgilerini esas olarak TikTok üzerinden edinmişti. Düşünsenize ya savaş çıkmış olsaydı ve bütün medya Çin devleti tarafından kontrol ediliyor olsaydı?

Bir hukukçu olarak, “haklı olmak” ile “başka bir insanın haklarına saygı göstermek” arasındaki ilişkiyi bir çocuğa nasıl açıklardınız?
Elbette İskender’den bir alıntıyla:

“O halde,” dedi filozof, “buradayken istediğimi yaparım, kimse bana karışamaz. Ama yumruklarımı sallama özgürlüğüm senin burnunun dibinde biter.”

“Umarım,” dedi İskender, bu çılgın filozoftan biraz çekinmeye başlamıştı.

“Benim özgürlüğüm,” diye devam etti filozof, “havaya yumruk savurmaksa senin hakkın da benden bir yumruk yememektir. Benim özgürlüğüm bu fıçıda yaşamaksa, seninki de bunu yapmak zorunda olmamaktır. Özgürce var olabilirim, yeter ki bu senin ya da bir başkasının özgürlüğünü kısıtlamasın.”

Sizce çocuk edebiyatında, çocuklara ne düşünmeleri gerektiğini söylemeye çalışmak ile onlara kendi düşüncelerini ve fikirlerini geliştirebilecekleri alanı bırakmak arasındaki sınır nerede olmalı?
Bence çocuklar çok çabuk anlarlar.

İskender’den sonra çocuklar için başka kitaplar yazmayı düşünüyor musunuz? Çocuk edebiyatında ele almak istediğiniz başka konular var mı?
Şu anda böyle bir planım yok. Şu sıralar beni çok meşgul eden başka bir kitap üzerinde çalışıyorum.

Son olarak: On yaşındaki bir okurun zihninde İskender’i bitirdikten sonra hangi sorunun kalmasını isterdiniz?

En önemli yasa nedir?