FİLMEKİMİ’NDE İZLEDİKLERİMİZ: “FJORD” VE “DÜŞLENEN MACERA”

İKSV tarafından Paribu sponsorluğunda 25.’si düzenlenen Filmekimi’nin İstanbul gösterimleri 9-18 Ekim tarihleri arasında yapıldı. Festival, bu yıl İstanbul’un yanı sıra Ankara, Mersin ve İzmir’de de izleyiciyle buluştu. Filmekimi, Cannes, Venedik, Locarno, Toronto film festivallerinde prömiyerlerini yapmış, ödüllü ve ilgiyle beklenen filmlerin Türkiye prömiyerlerini festival içerisinde gerçekleştirme imkânı sunuyor. Bu yazıda Cristian Mungiu’nun Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye kazanan yeni filmi Fjord ile Valeska Grisebach’in Cannes’da Jüri Ödülü kazanan Düşlenen Macera “The Dreamed Adventure” filmlerini ele aldım.

YAZI: AHMET DUVAN
ahmetduvan15@gmail.com

Fjord
Dünya prömiyerini 79. Cannes Film Festivali’nin Ana Yarışması kapsamında gerçekleştiren ve Altın Palmiye’yi kazanan Fjord, Cristian Mungiu’nun 4 yıllık bir aranın ardından geri dönüşü. 4 Ay, 3 Hafta, 2 Gün (4 Months, 3 Weeks and 2 Days, 2007), Tepelerin Ardında (Beyond the Hills, 2012), Mezuniyet (Graduation, 2016) gibi filmlerden tanıdığımız Rumen yönetmen bu kez Romanya’dan Norveç’e göç eden bir ailenin başına gelenleri ele alıyor. Filmin oyuncu kadrosunda Sebastian Stan, Renate Reinsve, Lisa Carlehed, Ellen Dorrit Petersen, Lisa Loven Kongsli, Henrikke Lund-Olsen, Vanessa Ceban yer alıyor.

Romanya Yeni Dalgası’nın öncülerinden Mungiu’nun sorgusunda bu kez bir topluma ait olmanın doğası var. Sorgu koltuğuna ilk oturanlar, toplumsal kutuplaşmanın ekseninde beliren muhafazakarlık, sekülerlik ve evanjelizm. Fiyort kıyısının muazzam doğasının içerisinde bir çığ edasında büyüyen, buz gibi bir çaresizliğin ortasındaki ailenin hikayesi bu. İdeolojik dogmatizmin buyurduğu çifte körlüğün, kamusal alanların otoritesinin sonucu olan nedensizliğinin ve hakikat üzerine yapılan bir kontrol savaşının merkezindeyiz. Film dini esaslarla yükselen muhafazakarlık ile prosedürler çerçevesindeki sekülerliği birbirine sürtüyor. Aralarındaki çatışmayı bir doğruluk meselesi gibi ele almadan toplumsal yaşamı düzenlemeye yarayan bir araç olarak üst üste geçiriyor. Fjord sınıfsal çatışmaların, kültürel ve dini kimliklerin uç kısımlarından alınan dogmatik bir kerteriz gibi. Mungiu’nun isteği; her kesimin ideolojik gücünün, statüsel kudretinin ve refleksif fikirlerinin bir sunucu edasıyla sahneye taşınması. Sahnedeki terazinin kefesinde duranlarsa bir aileyi kendi ahlaki ilkeleriyle şekillendiren baba ile çocukları korumayı amaçlayan devlet bürokrasisi.

Ailenin ergenlik çağındaki kızının vücudundaki morlukları fark eden öğretmenlerin ihbarı, Gheorghiu ailesinin sütten kesilmeyen bebekleri dahil beş çocuğunun devlet gözetimine bırakmasına neden oluyor. Her iki tarafın da kendi hakikatini savunduğu bu denklemde çocukların yaşamı ve aile içi iletişimler bürokrasinin engebelerine takılıyor. Yönetmen kendi bakış açısını salt hale getiren tarafların karşılıklı karar verici olma iştahını sunuyor.  Hemen yanına da imkânsız bir uzlaşma çatışması ekliyor. Mungiu’nun niyetini bir kenara bıraktığımızda anlatının bizi zaman zaman ortada bıraktığını söyleyebiliriz. İki taraf arasında kaldığımızda bile bir sabitleyici edasında argümanlar ekliyor Mungiu. Fjord, hangi tarafın tutumunun haklı, hangi tarafın haksız olduğuna yönelik düşündürücü sekanslarla dolu bir ikilem.

Mungiu argümanları hakkında karar verici ya da yol gösterici bir sorumluluğu üstlenmiyor.  İddialarının yarattığı çıkmazları dünyamızın bürokratik veyahut geleneksel cevapları üzerinden gözlemlemekle yetinen mesafeli bir tanık gibi davranıyor. Uzun planlar, kesintiye uğramayan diyaloglar ve gündelik hayatın sadeliğine dayanan anlatı büyük anlardan ziyade kamusal iletişimlerin çerçevesinde büyüyen bir gerilim. Bir tarafta çocukların bireysel haklarını korumakla yükümlü devletin bürokratik keskinliği, öte yanda aileyi kendi ahlaki bilinci odağında yönlendiren bir babanın otoritesi var burada. Birbirine ters gelen denklemlerin içerisinde bulunan iki buyurgan iddialaşmanın ortak paydası ise kendi sınırlarını sorgulamaya mütemadiyen kapalı olmaları.

Fjord’un temel problemi ise büyük oranda burada. Mungiu’nun anlattığı taraflara yönelik bakış açısı oldukça kontrollü. Neredeyse akademik bir makale hüviyetiyle yazılmış bir metin gibi. Dolayısıyla içerisindeki düşündürücü fikirleri ne kadar kuvvetliyse, yaşananlara olan mesafesi de en az bir araştırmanın yaklaşımı kadar hesaplı. Yönetmenin tartışılmaz ahlaki keskinlikler vesilesiyle bürokratik boşlukları sergileme arzusu oldukça fazla. Buradaki asıl problem iki tarafın haklı argümanları birbirine eşitleme güdüsü ile güç hiyerarşisini bilinçlice eşitlemenin arasındaki farkta. Bu tutumuyla Fjord’un muhafazakarlıkla sekülerlik arasındaki çizgileri tamamıyla aşan farklı bir realitenin peşinde olduğu söylenebilir. İçinde bulunduğumuz yerkürenin bu konudaki kısmi cevapsızlığı ise filmin doğrudan ekrana sıkıştırdığı mesajı. Başkalarının hakikatine yer kalmayan bu dünyada çözüm de tıpkı cevapsızlığın bir sonraki aşaması olan uzaklaşmanın içerisinde saklı.

Ödül sezonunda adından sıklıkla söz edeceğimiz Fjord için öne çıkan bir unsur da Sebastian Stan. Başarılı oyuncu son yıllarda parçası olduğu yapımların en büyük güçlerinden birisi. Kendisi yine oldukça mütevazı bir performansla ekranda parlamayı başarıyor.

Düşlenen Macera (The Dreamed Adventure)

Dünya prömiyerini 79. Cannes Film Festivali’nde gerçekleştiren Hayal Edilen Macera “The Dreamed Adventure” yönetmen Valeska Grisebach’in beş yıllık gözlem ve hazırlık sürecinin ürünü. Cannes’da Jüri Ödülü’nün sahibi olan yapım profesyonel olmayan oyunculardan oluşmasıyla dikkat çekiyor. Bulgaristan’ın Oscar adayı olan filmin oyuncu kadrosunda Yana Radeva, Syuleyman Halil Letifov ve Stoicho Kostadinov yer alıyor.

Bir kâğıdın ortasından aşağıya doğru bir çizgi çektiğimizde iki parça yaratmış oluruz. Doğrusal bir düzlem vesile olur buna. Kimisi şerit çeker, kimi çizgi çizer, kimisi de duvarlar örer. Hepsi bir olanı ikiye ayırmaya, tarafsız olanı taraf yapmaya, karşısında durana bir şeyler anlatmaya yarar. Oysa çizilen çizgi ayırdığı şeylerden daha önce bırakır izini. Çizgiler çizilmeye devam ederken paydalar oluşmuş, paylar silinmiştir. Tıpkı kesirlerden oluşan bir bölme işlemi gibi, bir çizgidir alttakiyle üsttekini bölen. Dolayısıyla sınırlar tek başına çizilmezler, yalnızca iki tarafı da ayırmazlar. Birbirine tıpatıp benzer olanların arasına sızarak farkları büyütür, bazen de var olmamış mesafeleri yaratırlar. Her benzerliğin bir anlaşılabilir bir tarafı her mesafenin de aşılmayı bekleyen bir uzaklığı vardır. Günlerden bir gün bu uzaklık anlaşılmazken ona doğru ilerleyen bir gezgin belirir çizginin bitiminde. Kişi ona doğru ilerlemekten çekinmez. Zamanla çizgiye doğru giderek yaklaşır, ona dokunmaya çalışır. Zira, çizginin ayırdığı şeylerden önce beliren izi görmüştür. Çizilmekte olan çiziliyorken yakalamak ister onu. Tüm şeritleri henüz çizgisi yokken kendi içinde çekmiştir o. Ziyadesiyle yürümeye başlar bu ince çizginin üzerinde. Attığı her adım hafızasını güçlendirir, dengesi ise var olan ayrımı görünür kılar. Bazı sınırlar aşılmak için değil üzerinde dolaştıkça anlaşılıp bir çizgiye doğru çekilmek için vardır. Valeska Grisebach’in Düşlenen Macera’sında Veska’nın üzerinde yürüdüğü sınır kasabası böylesi ince bir çizginin üzerinde durur; iki benzer hayatın, iki parçalı zamanın, iki farklı kuşağın birbirine değdiği o tanıdık yerdedir. Onun bulunduğu hayalet kasaba sadece bir şeritten ibaret değildir. Çizgiye doğru yaklaştığımızda gördüklerimiz insanın kendisini başkasından ayıramadığı düşsel çizgilerdir. Görmediği çizgiler ise onu geçmişinden ve geleceğinden ayıran ucu ve çözümü bulunmayan bugünüdür. Veska’nın buradaki hayatı zamanla bu çizginin böldüğü şeritlerden birinin kesrine dönüşmüştür.

Düşlenen Macera, Bulgaristan, Türkiye ve Yunanistan sınırında geçen panoramik bir sınır hikayesi. Bir zamanlar Sovyetlerin kudretinin var olduğu bu topraklarda tıpkı Sovyetler gibi kaybolanlar da geri gelmiyorlar. Dolu masalar, bozuk yollar eski arabalar, benzin ticareti ve arkeolojik kazılar…  Valeska Grisebach’in parçalı anlatımı süre ilerledikçe tam tersi büyüklükte bir kapsayıcılıkla karışıyor kanımıza. Bilinmezliklerin ortasında yalnızca süre geçirmekle yükümlü olan bu insanlar herhangi bir varoluş motivasyonundan uzaktalar. Her geçen günün sürtünmesiyle aşınan, yorulmuş ruhlar onlar. Şüphelerin, tedirginliklerin aşındırdığı hareketsizliğin bir sonucular. Zira kasabadaki yediden yetmişe uzanan sömürü düzeninin de kendileriyle birlikte bir ahengi var. Doğu Avrupa’nın normalin aksine; fırtına sonrası sessizliğinde sıkışmaya devam eden, durmaksızın kendi günlerini öldüren seri katiller gibiler.

Grisebach, yapıbozumuyla bizi farklı noktalar arasında sürükler. Gündelik hayatın sürüncemesini ve katarsisten uzak devinimini kadrajına sıkıştırır. Arabalar çalınır, mafyalar eşkıyalık yapar, yasadışı akaryakıt ticareti döner, bozuk yolları bile sadece mafya düzeltebilir. Çünkü ortada ne bir denetim vardır ne de devlet. Sınırların yarattığı ikililik, Sovyetlerin gölgesinde kalmış bir coğrafya yaratır bu hükümsüzlüğü. Yöredeki erkekler doğrudan birer tehdit unsurudur. Kadın karakterler ise şiddet sarmalının hafızası konumundadır. Veska’nın arkeoloji kazıları derinde saklı kalan acıları yeniden yapılandırma arzusunun bir ifadesi gibidir. Ancak kendisi dışında bu alanda ne bir gerçekçi çözüm vardır ne de çözmeye ilgi duyan birisi. Sürekli yapılandırılanlar, mafyanın kendi ticaret hegemonyasıdır.

Yönetmenin önemli bir diğer alametifarikası son derece iyi yazılmış bir kadın karaktere sahip olması. Grisebach hayata dair tüm etkenleriyle karşımızda beliren bir karakter yaratıyor. Veska’nın iç düşüncelerine, ekonomik kaygılarına, arzuları ve kaygılarına dair her şeyin içi oldukça dolu. Onun ruhunun naifliğinin, yeri geldiğindeki haşinliğinin doğrudan bir şahidiyiz. Öyle ki, finaldeki yüzleşme sekansı karakterin tüm özgüvenliyle gözümüzün içine doğru baktığı bir sahne. Grisebach, Veska’nın baskılanmış bir halkın arasında ne denli bir soğukkanlılığa sahip olduğunu gösterir bize. Karakter, yörenin mafya babası İllia’ya onun hikayelerinden hoşlanmadığını ve ondan korkmadığını dillendirir. Veska’nın eylemsizliğe alışmış kasaba halkının arasında sürekli hareket halinde olması, olası çözümleri aramaya çalışması karakterinin bir izdüşümüdür. Belki de bu yüzdendir ki Veska, İllia’nın duygusal olarak yıllardır aşamadığı bir karakterdir. Yıllardır baskılayamadığı, otoritesine meydan okuyan ve bağımsız kalabilen tek kişi odur.

Düşlenen Macera, hareketsizliğe alışmanın, sıkışmışlığı kabullenmenin ve kendi şüphelerinin eseri olanların çizgisinde büyüyor. Veska, bu çizginin uzağında duran, üzerine yürüyen ve ona dokunmaya cüret eden tek kişi. Grisebach’in mucizesi ise parçalı çizgilerin kendi kendine birleşebildiği bir düzlem yaratabilmesi.